Con sóng lớn nhất, hoá ra lại là "Sóng ở đáy sông"

 

Tác phẩm: Sóng ở đáy sông 

Tác giả: Lê Lựu 

Mở đầu

Nhà văn Nam Cao viết: "Nghệ thuật không nên là ánh trăng lừa dối", thực vậy, nghệ thuật sẽ luôn là và mãi là thứ ánh sáng ban ngày: thinh không nhưng cần thiết, dịu dàng mà quan trọng đối với đời sống con người từ đầu buổi bình minh cho đến hết ngày tận thế. Và để trở thành thứ ánh sáng quan trọng ấy, phải chăng nghệ thuật, hay chính văn chương sẽ bắt nguồn từ thực tại đời sống, từ những mảnh ghép nơi con người? Sẽ là "tiếng kêu đau khổ từ những mảnh đời lầm than"? Nhà văn Lê Lựu đã có câu trả lời cho câu hỏi ấy trong thiên tiểu thuyết "Sóng Ở Đáy Sông", một câu trả lời giản dị đúng cho một thời nhưng đồng thời là chân lý cho mọi thời.

Tóm tắt

Lấy bối cảnh xã hội Việt Nam những năm cuối chiến dịch Hồ Chí Minh lịch sử và thời bao cấp sau năm 1975, "Sóng Ở Đáy Sông" là câu chuyện  về cuộc đời của Núi: từ khi thơ ấu đến lúc đi qua tuổi trẻ. Núi, dưới sự uy nghiêm của cha, đã từng là một học sinh chăm ngoan học giỏi, "con nhà người ta" trong mắt mọi người. Rồi, giặc đánh bom, Núi cùng ba người em đi sơ tán. 

Để có tiền nuôi các em ăn học, Núi đành bỏ dở sự nghiệp đèn sách của bản thân mà đi làm bốc vác. Rời ra khỏi vùng an toàn của bản thân, cậu ra đời và dây dưa với bụi đời với giang hồ, cha từ mặt từ đó cuộc sống lang bạt nay đây mai đó, rồi cuộc đời móc túi trộm cắp bắt đầu. Đó là sự mở đầu cho một kiếp sống lầm đường lạc lối. 

Bút pháp

Nhà văn Lê Lựu sử dụng ngôi kể thứ ba, để nhìn tổng quát câu chuyện: tất cả mọi người trong tuyến nhân vật, tất cả các sự kiện cấu thành nên một nhân cách, một con người, và đặc biệt là miêu tả nội tâm - suy nghĩ cảm nhận của các nhân vật. Bên cạnh đó, với tầng lớp trung tâm của tiểu thuyết là tầng lớp giang hồ bụi đời, nhà văn cũng sử dụng nhiều tiếng thô, tục, không khí lúc thì đao búa bặm trợn, lúc lại nhẹ nhàng sâu lắng, nhằm khắc hoạ một cách chân thực nhất, một bản chất xã hội và những con người trong xã hội ấy.

Ở những trang đầu tiểu thuyết, ta thấy rằng Núi đang ngồi tù và hồi tưởng là quá khứ; rồi từ các quá khứ đau khổ ấy lại dẫn đến hiện tại. Đó là sự kết hợp giữa những suy nghĩ hiện tại và những sự kiện trong quá khứ, tạo ra một không gian tăm tối cả bên trong lẫn bên ngoài: nơi tù ngục, và trong tâm hồn. 

-> Tuyến thời gian phi tuyến tính

Lẽ ra Núi sẽ là một người có tương lai sáng lạn, một cuộc đời rộng mở và đáng mong chờ. Sự kỳ vọng ấy sinh ra  và được thể hiện qua những nề nếp, những gia giáo, những khuôn khổ, những phép tắc, mà một người con "ngoan ngoãn dễ bảo" phải nghe theo. Nhưng Núi trong SƠĐS là hiện thân của một cuộc đời đau khổ, chai sạn trong tâm hồn. Anh biết việc mình làm là không đúng, và có ý thức về sự không đúng ấy, nhưng anh vẫn không thể dừng làm, vì để sinh tồn trong thời buổi loạn lạc khốn khổ. 

-> Xây dựng nhân vật không viển vông, mơ mộng mà rất con người: có ích kỷ, có toan tính nhưng cũng có tình người và lương tâm. Nhân vật có tính đa diện.

Nhân vật Núi có đời sống phức tạp. Từ khi trai tráng đến lúc trung niên đã trải qua biết bao lần vào tù ra ngục, gặp biết bao người, thương và được thương nhưng cũng phụ lòng kỳ vọng của biết bao người. Một cuộc đời như thế, nội tâm cũng không thể giản đơn. Ở mỗi sự kiện mang tính bước ngoặt trong cuộc đời nhân vật, nhà văn xoáy sâu trực tiếp vào cảm xúc, tâm lý bên trong: "hắn cảm thấy..." "Hắn cảm thấy lòng mình..."... Miêu tả tâm lý bên trong từ những hành động bên ngoài (hay ngược lại?), tạo ra một cấu trúc kể chuyện công phu và chi tiết.

-> Ngôi kể 3 nhưng chi tiết và thực tế như ngôi kể 1. 

Chi tiết

Sau này, khi có con, Núi chạy vạy khắp nơi để xin chút gì chăm con, và, cả đi móc túi người ta. Trong giai đoạn ấy, có hai chi tiết khiến người đọc nhớ mãi: cảnh Núi vừa ôm con vừa gào khóc dưới hiên nhà ai đó trong đêm mưa bão và cảnh anh ôm chặt lấy con khi bị người ta đánh đấm túi bụi trong quán ăn.

Chi tiết này cho thấy Núi sẵn sàng làm việc xấu để có tiền, nhưng món tiền ấy là để cho con anh được có gì bỏ vào bụng. Không chỉ dừng lại ở đó, tình phụ tử của Núi là sự khóc thương cho con, mới lọt lòng mà không có nổi hơi ấm của mẹ, khóc thương cho cảnh đời lang bạc nhơ nhuốc của mình. Hay chính là, tiếng nấc nghẹn cho một thời đại lạc lối, vô định.

Thông điệp 

HIỆN THỰC XÃ HỘI

Thông qua một cuộc đời để soi chiếu nhiều cuộc đời.

Một xã hội tổn thương sau những năm chiến tranh ác liệt, một dân tộc nhạy cảm đang cố gồng mình xây dựng lại từ đầu. Xã hội ấy, con người vừa tình nghĩa vừa khó đoán, vừa thương yêu vừa phản bội, vừa nhiệt tình cũng vừa định kiến... Nhà văn tái hiện thời đại của mình vào trang giấy thông qua một cá nhân, một câu chuyện cụ thể, từ đó tính nhân văn càng chạm vào độc giả một cách sâu sắc.

TÌNH CẢM GIA ĐÌNH

Xuyên suốt câu chuyện, gia đình đóng một vai trò quan trọng cuộc đời nhân vật. Núi lớn lên trong một gia đình khắc nghiệt, đậm tính lễ giáo phong kiến, sau này anh lại có gia đình nhỏ  thật sự của mình, rồi đến cuối cùng gia đình cũng là động lực để anh làm lại cuộc đời. Trong dòng chảy ấy, gia đình vừa là nguồn cơn của bi kịch, vừa là ánh sáng hy vọng nhỏ, cũng vừa là điểm tựa yêu thương, gia đình đã ngự trị ở một vị trí cao nhất trong việc hình thành nhân cách, định hình một người.

TẬP THỂ VÀ CÁ NHÂN

Tác phẩm cũng đồng thời là câu chuyện giữa cái chung và cái riêng, tình cảm làng xóm láng giếng thân thiết, xúc động, sự tạo điều kiện của tổ chức, xã hội, hay sự xung đột giữa những người chẳng biết từ trước chỉ vì một lý do chung, hay định kiến xưa cũ ngăn cản con người thương yêu và bao dung cho nhau. Đó là một mối quan hệ từ ngàn xưa của loài người, sống liên kết theo bầy đàn, tập thể và cá nhân tương tác, tác động lẫn nhau khiến cho bên kia tốt hơn hoặc xấu đi. 

HY VỌNG HOÀN LƯƠNG 

Đến cuối cùng, qua những biến cố trong đời, Núi cũng chỉ là một người bình thường, sinh ra với bản chất thiện lương, chỉ vì hoàn cảnh gia đình, vì thời cuộc xô đẩy mà xa vào những vũng lầy tội lỗi. Suốt những năm tháng sống lay lắt, Núi đã bao lần nghĩ về đời mình, ám ảnh về quá khứ, muốn làm lại tương lai, muốn xây dựng một gia đình nhỏ, muốn làm ăn buôn bán đàng hoàng. Khát vọng ấy luôn ẩn hiện trong con người anh, vì chính nỗi tự ti là một người tù, là một người thất nghiệp, vì các con, vì gia đình. Sự hướng thiện không chỉ là ước ao chuộc lại lỗi lầm mà còn là nỗ lực "ngoi lên khỏi mặt nước", ngoi lên khỏi cuộc đời vùi dập khổ đau.

Lời kết

Vừa nhân văn vừa sâu sắc, "Sóng Ở Đáy Sông" của nhà văn Lê Lựu là sự tự vượt lên đau khổ, tự vượt lên hoàn cảnh để tìm lại mình ở những tầng sóng cao hơn. Dù mặt nước biến động hay tĩnh lặng, những cơn sóng ngầm vẫn âm thầm cuộn trào, đó vừa là khát khao hướng thiện, vừa là những tiếng nói, những dấu ấn, những cuộc đời. Bản chất tốt đẹp của con người tựa như một con sóng sâu dưới lòng sông, dù mặt nước có biến động thế nào, dù mây trời vần vũ ra sao, con sóng ấy vẫn âm thầm tồn tại, chưa bao giờ biến mất. 

25/2/2026